نام سماع همراه است با شناخت و مع

سماع و مولانا
با توجه به اینکه سماع قرنها قبل از مولانا و از زمان پیدایش تصوف وجود داشته و بزرگانی در مورد آن توضیحاتی داده اند از جمله غزالی در کتاب سماع می نویسد آن کس که در حال سماع است در حال حرکت نباید در کائنات غیر از جمال خدا چیز دیگری را ببیند عشق او به خداوند و شوق دیدار او را به حرکت در می آورد، ولی نام مولانا و سماع بهم آمیخته شده.

استاد فروزانفر می نویسد شمس الدین به مولانا چه آموخت و چه فسون ساخت که چندان فریفته گشت و ا ز همه چیز و همه کس صرفنظر کرد و در قمار محبت نیز خود را در باخت بر ما مجهول است! ولی همه آثار بر این متفق اند که مولانا بعد از این خلوت روشن خود را بدل ساخت و به جای اقامه نماز و مجلس وعظ به سماع نشست و چرخیدن و رقص بنیاد کرد و بجای قیل و قال مدرسه و جدال اهل بحث گوش به نغمه جانسوز نی و ترانه دلنواز رباب نهاد و با آنکه در آغاز کار و پیش از آنکه ذره وار در شعاع شمس رقصان شود سخت به نماز و روزه مولع بو د چنانکه هر سه روز یکبار روزه گشادی و شب تا به روز در نماز بودی و به سماع و رقص در نیامده بود چون آفتاب حقیقت شمس بر مشرق او تافت و عشق در دل مولانا کارگر افتاد و شمس را به راهنمائی برگزید به اشارت او به سماع درآمد و بیش از حالات و بخلیات که از پرهیز و زهد می دید در صورت سماع بر او جلوه گر گردید.

معنی سماع

سماع به معنی شنیدن و یا گوش دادن و حتی به معنی شهرت و نام نیک نیز آمده است و یا صدائی که از همه اشیاء به در می آید و مجازا به معنی رقص‘ نغمه‘ وجد حال و مجلس انس می باشد .

یک دست جام باده و یک دست زلف یار

رقصی چنین میانه میدانم آرزوست

حالت سماع

افلاکی در شرح حال مولانا جلال الدین نوشته بود از حوالی زرکوبان می گذشت مگر آواز تقتق ایشان به گوش مبارکش رسید ازخوشی آن ضرب شوری عجیب در مولانا ظاهر شد و به چرخ درآمد شیخ نعره زنان از دکان خود بیرون آمد و سر در قدم مولانا نهاده بی خود شد. مولانا او را در چرخ گرفته شیخ از حضرتش امان خواست که مرا طاقت سماع خداوندگار نیست و همانا که به شاگردان دکان اشارت کرد که اصلا ایست نکنند و دست از ضرب باز ندارند تا مولانا از سماع فارغ شد هم چنان از وقت نماز ظهر تا نماز عصر بود مولانا در سماع بود.

یکی گنجی پدید آمد در آن دکان زرکوبی زهی صورت زهی معنی زهی خویی زهی خویی

مشهورترین کتابهائی که در آنها از سماع و آداب آن سخن رفته است:

اللمع فی التصوف تالیف ابونصرعبدالله بن علی سراج طوسی (متوفا 378 هجری )

( کلمات قصار بابا طاهر همدانی (متوفا 410 هجری

کتاب منازل السائرین تالیف خواجه عبدالله انصاری (متوفا 481 هجری
کیمیای سعادت به زبان فارسی آثار امام محمد غزالی (متوفا 500 هجری )

احیاء العلوم الدین به زبان عربی

   تذکرة الاولیاء تالیف محمدبن ابوبکر ابراهیم عطار نیشابوری متوفا 618
   کتاب معارف تالیف بهاءالدین ولد این کتاب از مهم ترین کتب صوفیه می باشد و خود از تربیت یافتگان شیخ نجم الدین کبری است.
    عوارف المعارف تالیف شیح شهاب الدین سهروردی متوفا 632
   فتوحات ماکیه و قصوص الحکم تالیفات شیخ محی الدین ابن العربی
        فیه مافیه مولانا جلال الدین

کتب جامی و اوحدی مراغی